Gwella cartrefi a newid bywydau pobl hŷn ledled Cymru

Ar ddechrau degawd newydd mae Chris Jones, Prif Weithredwr Care & Repair Cymru, yn bwrw golwg ar y problemau tai sy'n dal i wynebu pobl hŷn, a sut mae datblygu partneriaethau a dulliau gweithredu arloesol Gofal a Thrwsio yn cynnig datrysiadau pwrpasol

Mae Care & Repair Cymru yn gorff cenedlaethol ar gyfer 13 asiantaeth Gofal a Thrwsio sy'n gweithredu ar draws Cymru ac yn elusen gofrestredig. Ein gweledigaeth yw gwlad lle gall pob person hŷn fyw'n annibynnol mewn cartref cynnes, diogel a hygyrch. Bob blwyddyn rydym yn cefnogi dros 30,000 o bobl hŷn i wireddu'r weledigaeth hon. Mae ein timau arbenigol a rhwydwaith o gontractwyr lleol dibynadwy yn gweithio un-i-un gyda chleientiaid gan wella eu hiechyd a'u lles drwy addasiadau i'w cartrefi, sy'n newid eu bywydau. Y llynedd, gwnaethom gyfanswm gwerth o £14.8m o atgyweiriadau a gwelliannau tai ar gyfer ein cleientiaid a chynyddu incwm eu haelwydydd gan bron £8.5m drwy eu helpu i gael mynediad i fudd-daliadau nad oeddent yn eu hawlio.

Mae gan Cymru beth o'r stoc tai hynaf a lleiaf effeithol o ran gwresogi yn Ewrop ac mae pobl hŷn yn fwy tebygol o brofi iechyd gwael fel canlyniad i gartrefi gwael. Gwyddom fod ein gwaith yn galluogi ein cleientiaid i fyw'n fwy annibynnol a gyda mwy o urddas ac yn gwella eu hiechyd a'u lles. Mae hefyd yn gwneud synnwyr ariannol hirdymor i'r llywodraeth gan arwain at lai o bwysau ar wasanaethau ac arbedion mewn cyllidebau iechyd a gofal cymdeithasol. Dywedodd Iechyd Cyhoeddus Cymru yn ddiweddar fod cartrefi gwael yn costio £95m y flwyddyn i'r gwasanaeth iechyd yng Nghymru a dros £1bn y flwyddyn i'r gymdeithas yng Nghymru.

Datrysiadau pwrpasol i'r broblemau tai sy'n wynebu pobl hŷn

“Y cyfan rydw i moyn yw byw'n annibynnol, i fedru defnyddio fy nghegin a fy ystafell ymolchi a mynd allan o fy nrws blaen yn ddiogel heb i ambiwlans orfod dod i fy nghodi lan.” (Mrs D, Pen-y-bont ar Ogwr).

Mae gwasanaeth craidd cenedlaethol Gofal a Thrwsio yn darparu datrysiadau pwrpasol i broblemau tai bob dydd pobl hŷn. Dyma graidd yr hyn a wnawn a chaiff ei arwain gan ein Gweithwyr Achos sy'n adeiladu perthynas ddibynadwy gyda chleientiaid yn eu cartrefi, gan helpu i benderfynu eu hanghenion tai, personol ac ariannol. Rydym yn trafod datrysiadau ac yn rhoi cyngor ar hawliau llesiant a'r cyllid sydd ar gael ar gyfer gwella cartrefi. Mae ein Swyddogion Technegol yn cynnal archwiliad eiddo sy'n cwblhau'r darlun o'r gwaith sydd ei angen i helpu cleientiaid i barhau i fyw'n ddiogel, annibynnol ac yn gysurus yn eu cartrefi eu hunain.

“Mae fy ansawdd bywyd wedi gwella llawer iawn ers i mi osod canllaw ar y ddwy step i'r ardd. Rwy'n awr yn gallu mynd allan yno a gweld y blodau yn agos (mae gen i nam ar fy ngolwg) ond mae fy llygad dda yn fy ngalluogi i fwynhau bywyd. Rwy'n awr yn gallu eistedd dan goeden pan mae'r haul allan a darllen a gweu a mwynhau'r adar yn canu a synau ac arogleuon y tymor. Perffaith!” (Mrs R, Caernarfon)

Gall hyd yn oed y gwelliannau lleiaf i gartrefi gael effeithiau sy'n newid bywyd. Gall cawod mynediad gwastad atal codymau ac yn bwysicach adfer preifatrwydd ac urddas drwy alluogi person i ymolchi'n annibynnol. Dywedodd 90% o'n cleientiaid fod eu hansawdd bywyd wedi gwella fel canlyniad i'n gwaith. Mae hyn yn ei dro yn cael sgil-effeithiau o ran gostwng y galw ar wasanaethau iechyd a gofal cymdeithasol. Rydym hefyd yn cyflwyno Rhaglen Addasiadau Brys ar draws Cymru sy'n darparu addasiadau amserol i gartrefi cleientiaid, gan gynorthwyo rhyddhau cyflymach o ysbytai a gwella diogelwch ac annibyniaeth.

Er bod gwelliannau cartrefi yn ganolog i'n gwaith, mae Gofal a Thrwsio yn llawer mwy na dim ond gwasanaeth gwella cartrefi. Wedi'i lywio gan ein perthynas bob dydd gyda phobl hŷn, rydym yn cydweithio gyda sefydliadau partner mewn tai, iechyd a gofal cymdeithasol i wella bywydau aelodau mwyaf bregus cymdeithas.

Gwaith partneriaeth yn darparu gwasanaethau arbenigol

Dros y pedair blynedd ddiwethaf mae ein prosiect Ymdopi'n Well wedi rhoi cefnogaeth amhrisiadwy i bobl hŷn gyda nam synhwyraidd ledled Cymru. Mae ein partneriaeth gydag Action on Hearing Loss Cymru ac RNIB Cymru wedi'n galluogi i integreiddio nam ar y golwg a'r clyw i'n gwaith gwella cartrefi. Mae gan dros hanner miliwn o bobl yng Nghymru brofiad o fyddardod neu golli clyw. Mae dros gan mil o bobl, llawer ohonynt yn bobl hŷn, yn byw gyda cholli golwg. Ni fu erioed fwy o angen gwasanaeth mor arbenigol a'r cydweithio i wneud iddo ddigwydd.

"Bu colli fy ngolwg yn anodd iawn. Mae'r help a gefais wedi fy ngwneud yn llawer mwy annibynnol. Rwy'n medru gofalu amdanaf fy hun ac yn teimlo'n fwy diogel. Gallaf ddefnyddio'r canllawiau a'r goleuadau i symud o amgylch fy nhŷ yn llawer mwy diogel." (Mr G, Abertawe).

Dywedodd 90% o dros 6000 cleient Ymdopi'n Well fod y gwasanaeth wedi gwella eu hansawdd bywyd. Mae hefyd yn rhoi enillion cymdeithasol cryf ar fuddsoddiad o £4.50 am bob £1 a fuddsoddir, gan arwain at arbedion sylweddol ar gyfer y gwasanaethau iechyd a gofal cymdeithasol. Ein gweledigaeth ar gyfer Ymdopi'n Well yn y dyfodol yw partneriaeth estynedig, yn cynnwys Cymdeithas Strôc Cymru a Chymdeithas Alzheimer Cymru, gan helpu hyd yn oed fwy o bobl hŷn fregus gydag ymyriadau ataliol arbenigol wedi'u targedu i'w helpu i fyw'n annibynnol yn eu cartrefi eu hunain.

Mae ein Attic Project, a gyllidir gan y Loteri Genedlaethol, yn enghraifft dda arall o'n cydweithio. Mae'r bartneriaeth gyda Cymru Ddiogelach yn galluogi pobl hŷn i wneud lle yn eu cartrefi a hel atgofion am eu pethau maent yn eu trysori. Mae gweithwyr achos arbenigol a gwirfoddolwyr yn gweithio yng Nghaerdydd, Casnewydd a Bro Morgannwg yn helpu pobl hŷn i ddidoli ac yna gael gwared â'u pethau mewn ffordd sy'n dda iddyn nhw a'r amgylchedd.

"Mae wedi gwneud cymaint o wahaniaeth. Roedd y blychau yn fy llethu ac yn lladd fy hwyliau. Drwyddi draw, mae wedi gwella ansawdd fy mywyd - mae'n swnio'n ystrydeb, ond mae'n wir" (Cleient Attic Project).

Hyd yma cafodd 146 o bobl hŷn eu hatgyfeirio at y gwasanaeth arbenigol a chafodd bron 1000 bag o bethau eu symud o gartrefi pobl hŷn gan eu gwneud yn fwy annibynnol, mwy cysurus a mwy diogel.

Dulliau gweithredu arloesol i helpu rhyddhau mwy diogel o ysbytai a symud tŷ

Mae edrych i'r dyfodol ac arloesi a threialu ffyrdd newydd o weithio sy'n gwella bywyd bob dydd pobl hŷn yn ffocws allweddol ar gyfer Care & Repair Cymru. Yn y flwyddyn ddiwethaf yn unig, rydym wedi treialu dau faes gwaith arloesol newydd yn cefnogi ysbytai i ryddhau cleifion yn ddiogel a helpu pobl hŷn i symud tŷ.

Mae ein gwasanaeth Adre o'r Ysbyty i Gartref Iachach yn gweithio'n uniongyrchol gyda 13 ysbyty ledled Cymru. Mae Gweithwyr Achos Gofal a Thrwsio yn gweithio ar wardiau, mewn clinigau, hybiau rhyddhau ac adrannau Damweiniau ac Argyfwng. Siaradant yn uniongyrchol gyda chleifion, nyrsys, meddygon a staff clinigol arall am yr addasiadau a gwelliannau tai sydd eu hangen i hwyluso rhyddhau mwy diogel a chyflymach o ysbytai. Yn yr wyth mis rhwng mis Ebrill a mis Tachwedd 2019 cafodd dros 1800 o gleifion eu rhyddhau yn gyflymach ac yn ddiogel i gartref cynhesach a mwy cyfleus, gan helpu llif cleifion ac arbed dros 10,000 o ddyddiau gwely ysbytai. Fe wnaeth ein gwasanaeth hefyd helpu i atal pobl rhag gorfod dychwelyd i ysbyty drwy werth dros £564,000 o welliannau cartref, cadw cysylltiad gyda chleifion adref ar ôl iddynt gael eu rhyddhau, a'u helpu i gynyddu eu hincwm drwy fudd-daliadau nad oedd yn cael eu hawlio o £623,000 y flwyddyn dros yr wyth mis.

"Roedd gen i ddynes yma ar y ward oedd yn dlawd iawn, dim arian, heb fod yn cysgu mewn gwely, fe wnaethant fy helpu i'w chael adre gyda gwely. Ac roedd hynny'n wych, mae'r ddynes honno wedi aros yn y gymuned, heb wlser ar ei choesau, dim chwyddo yn ei choesau, oherwydd y gwely hwnnw." (Jenny Jones, Gweithiwr Cymdeithasol sy'n gweithio yn Ysbyty Maelor Wrecsam).

Rydym hefyd yn gweithio ar wasanaeth peilot newydd Help i Symud gyda Gofal a Thrwsio Pen-y-bont ar Ogwr yn helpu pobl hŷn i symud tŷ pan deimlant nad yw eu cartref presennol yn diwallu eu hanghenion erbyn hyn. Canfu'r cynllun peilot a gyllidir gan Lywodraeth Cymru ac a gyflwynir mewn partneriaeth gyda Nesta a'r Lab, na ofynnir i bobl hŷn am eu barn ar opsiynau tai er fod gan y rhan fwyaf ddiddordeb. Mewn cyfnod cymharol fyr, mae'r gwasanaeth peilot wedi helpu mwy o gleientiaid i symud i gartref mwy addas a gwella eu hiechyd a'u llesiant. Mae'r cynllun peilot hefyd wedi dynodi arbedion cost posibl i asiantaethau Gofal a Thrwsio a gwasanaethau iechyd a gofal cymdeithasol.

Gwella cartrefi a newid bywydau i'r dyfodol

Wrth i boblogaeth Cymru heneiddio, mae'r gwaith a wnawn i fynd i'r afael â thai gwael ym mhob rhan o'r wlad yn bwysicach nag erioed. Gweithiwn yn agos gyda Llywodraeth Cymru, cyrff cyhoeddus a'r trydydd sector i sicrhau bod amgylchedd cartref diogel yn greiddiol i wneud polisi. Mae hyn yn cynnwys bod â rôl ganolog mewn cynghreiriau megis  y Tasglu Cenedlaethol Gofal Iechyd Darbodus ar Atal Codymau sy'n trin y lefelau critigol uchel o godymau ymysg pobl hŷn, Cynghrair Henoed Cymru a Fforwm Cynghori'r Gweinidog ar Heneiddio.

Mae llawer o heriau o'n blaen, yn cynnwys amodau tai gwael yn y sector perchen-breswylydd a rhent preifat a phwysau parhaus ar wasanaethau hanfodol. Mae angen i ni gydweithio mwy a bod yn fwy ataliol ar draws tai, iechyd a gofal cymdeithasol os ydym i ateb yr heriau hyn. Os byddwn yn llwyddiannus, mae gennym gyfle i adeiladu cymdeithas lle gall pobl hŷn addasu'n well i newid a chael eu diffinio yn ôl eu cryfderau, yn hytrach na'u problemau. Fel hyrwyddwr tai pobl hŷn yng Nghymru, rydym yn benderfynol i godi ymwybyddiaeth o amodau tai gwael cynifer o bobl hŷn. Rydym yn parhau i weithio i wella polisïau ac adnoddau i helpu aelodau mwyaf bregus cymdeithas i fyw bywydau gwell yn eu cartrefi eu hunain, gan adeiladu ar enw cryf Gofal a Thrwsio fel meddyliwr strategol, arloeswr a sefydliad sy'n wirioneddol helpu i ddarparu gwasanaethau integredig gwell ar gyfer pobl hŷn ledled Cymru.